Марий тиште кече

Марий тиште кече

10 декабрьыште марий калык шке Тиште кечыжым палемда. А молан лачак тиде кечын?

1775-ше ий 10-шо декабрьыште Санкт-Петербургысо кевытлашке «Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского языка» лӱман икымше марий книгам ужалаш луктыныт. Тиде книга кызытсе марий тиштын тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Тудым  Вениамин Пуцек-Григорович чумырен да книга мучаште тӱжем утла мутан рушла-марла мутерым пуртен. Шкеже тудо поляк лийын. Ятыр жап эртымеке, 1990-ше ийыште «Марий ушем» шке каҥашыштыже 10-шо декабрьыште Марий тиште кечым палемдаш пунчалын.

Тиште – тиде тошто марий шомак, тудо ожно иктаж-могай палым, тамга манмым ончыктен. Мемнан кугезына-влак куэ кумыжеш, писте оҥаш але тояш, тамгам пӱчкеден, ала-мыняр торашкат уверым колтен сеҥеныт. Тамга-влакым тыгак эше вургемышкат тӱрленыт. Тӱрым ончен, кугезына-влак тиде еҥын могай тукым гыч, кушеч улмыжым, могай тӱҥ сомылым шуктен шогымыжым паленыт. Иктаж-могай амалан кӧра пеш вашке калыкым чумыраш кӱлын гын, тӧтыретпучым пуалтеныт але тамган тоям имнешке дене колтеныт. Тыге, мутлан, тушман лишемме нерген увер шарлымеке, нунын ваштареш кӱчык жапыште пеш кугу сарзе вийым чумырен кертыныт.

Марий калыкын книгаже шукерте ожнат лийын мо? Тидын нерген калык коклаште тӱрлӧ легенде коштеш. Ожно теле пешак йӱштӧ шоген. Ик тыгай чатлама йӱштӧ кечын марий ушкалжым чаманен да пӧртышкыжӧ пуртен. Кочкашыже пуымыж годым книгажым коҥга воктеке пыштен. Ушкал шке кочкышыж дене пырля книгамат тамлен ончен. Садланак, очыни, марийын книгажым ушкал кочкын, маныт. Вес легендыштыже руш, татар да марий корно дене книгам кучен ошкылыныт. Пешак нойымеке, корно воктек каналташ шинчыныт. Кажныже шке книгажым ончен, икте-весе дене таҥастарен. Руш ден татар вашке гына кемыштым чият да корно дене умбакыжым ошкыл колтат, а марий йыдалымак пидын кодеш. Кенета тиде жапыште ушкал толын лектеш да книгажым кочкын колта. Тыге марий калык книга деч посна кодын, маныт.

Тӱрлӧ легенде калык коклаште ила гынат, кугезына-влак шке тиштыштым вияҥдашак тыршен шогеныт.

Марий йылме дене эн ондак руш йылме гыч религий сынан книга-влак кусаралтыныт. 1808 ийыште катехизис марла савыкталт лектеш, но тудым марий йылмын законжым шотыш налде возымо, садлан текстын умылаш йӧсӧ лийын. Тылеч вара эше икмыняр книгам марий йылме дене савыктыме, но туштат рушла гыч мут-влакым поче-поче кусарыме улмаш, садлан возымым умылаш нелылык шижалтын. Икмыняр ий эртымеке, 1867 ийыште Иван Кедров «Упрощенный способ обучения чтению черемисских детей» лӱман икымше марий букварьым савыкта. Тылеч вара ятыр жап эртымеке, 1905-ше ийыште С. Г. Чавайн «Ото» лӱман икымше марий почеламутым возен, марий поэзийлан тӱҥалтышым пыштен.

В. М. Васильевын вуйлалтымыж почеш 1907-1913 ийлаште «Марла календарь» савыкталт шоген. Тыште марла ятыр статьям, сылнымутан произведенийым ужаш лиеш.

1915 ийыште «Война увер» лӱман икымше марий газет савыкталт лектеш.

Кызытсе жапыште марий йылмына уэм толеш. 2011-ше ийыште лекше марий орфографий мутер илышыш шындаралтеш, у шомак-влак дене мутвундына пойдаралтеш. Марла лектын шогышо «Марий Эл», «Кугарня», «Ямде лий» газет-влак, «Ончыко», «Кече» журнал-влак да моло изданий гочат шочмо йылмына вияҥеш.

Марий енлан шке йылмыже курым мучкылан йолташыже лийын, шочмо йылме тудым куандаренат, ойгандаренат кертеш, шинчавӱдшымат лектеш, геройло пашашкат кумылаҥда.

Тений Марий тиште кечылан пӧлеклалтше ятыр мероприятийым эртараш палемдыме.

  • 6 декабрьыште Марий кугыжаныш университетыште визымше гана «Марла чын возена» диктант лиеш. Мероприятийыш кажне кумылан еҥ ушнен кертеш, 10 шагатлан тӱҥалеш.
  • 7 декабрьыште Йылмым, сылнымутым да эртыкым шанчын шымлыше В. М. Васильев лӱмеш марий институтышто 11 шагатлан «Марий йылмыште мут ышталтме йодыш» «йыргешке ӱстел» йыр мутланымаш лиеш. 15 шагатлан шанче-практик семинар эрта. Тиде кечынак М. Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш драме театрыште Ираида Степанован книга презентацийже эрташ тӱҥалеш.
  • 8 декабрьыште Йошкар-Оласе 1-ше номеран школышто финн-угор калык-влакын тиштыштлан пӧлеклалтше презентаций-влак фестиваль лиеш.  Тиде кечынак начарын ужшо-влакын книгагудыштышт «Краевед» клуб погына.
  • 9 декабрьыште С.Чавайн лӱмеш книгагудышто кече мучко ончер, экскурсий, викторине, мастер-класс-влак эрташ тӱҥалыт. 

Марий тиште кечылан пӧлеклатше пайрем погынымаш 10 декабрьыште М. Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш драме театрыште эрта.  Программыште  - книга да фотоончер, интеллектуал марафон, тӱрлӧ конкурсышто сеҥыше-влакым палемдымаш да М. Шкетанын романже негызеш шындыме «Эреҥер» спектакль. Пайрем 15 шагатлан тÿҥалеш. 


 

 

Жаплан келшыше

Пайдале ресурс

Официальный портал Республики Марий Эл
Министерство культуры Российской Федерации
Федеральное агентство по делам национальностей (ФАДН)
Комиссия по вопросам информационного сопровождения государственной национальной политики
Федеральная целевая программма "Культура России"
Приволжский федеральный округ Российской Федерации
© 2017, МАРИЙ ЭЛ РЕСПУБЛИКЫН ТӰВЫРА, ПЕЧАТЬ ДА КАЛЫК-ВЛАКЫН ПАШАШТ ШОТЫШТО МИНИСТЕРСТВЫЖЕ
424002, Йошкар-Ола, Кремлёвский урем, пӧрт 41, тел.: +7 (8362) 45-09-63,
Яндекс.Метрика